Hệ Thống Các Dạng Câu Đối Trong Thơ
Xét theo cấu trúc và mức độ linh hoạt, nghệ thuật đối trong thơ cổ điển chia thành các dạng tiêu biểu sau:
1. Câu Đối Trong Thể Thơ Lục Bát & Thơ Đường Luật
Phép tiểu đối xuất hiện rất phổ biến trong ca dao, thơ lục bát truyền thống và được nâng lên tầm bác học trong thơ Đường Luật, cũng như trong thể văn Phú.
Câu đối Phú: Phú là thể văn vần có cấu trúc phức tạp, kết hợp giữa vế ngắn, vế dài và lối diễn đạt tự do như văn xuôi. Luật đối trong thơ Đường Luật thực chất thừa hưởng nguyên lý đối ngẫu thâm sâu từ thể Phú này. Thậm chí trong giới học thuật xưa, người làm được thơ hay chỉ gọi là "nhà thơ", nhưng người giỏi đối phú mới được tôn trọng gọi là "Phú gia".
2. Thực Trạng Về Phép "Chỉnh Đối" Hiện Nay
Trên các diễn đàn thi ca hiện nay, khách quan mà nhận xét, phần lớn mới chỉ dừng lại ở phép Biền ngẫu (Chỉnh đối). Tuy nhiên, chỉnh đối đôi khi đang bị áp dụng một cách máy móc, méo mó:
Nhiều người đem xé nhỏ câu thơ thành từng chữ, so đo trên dưới để "chặt chém", mà quên mất yếu tố ngữ pháp, cấu trúc cú pháp và sự phân hóa từ loại (từ đơn, từ ghép, từ láy, danh từ, động từ, tính từ, bổ ngữ...). Kết quả là tạo ra những câu thơ có vẻ sóng đôi về mặt hình thức nhưng lại hoàn toàn khô cứng, vô hồn. Ngược lại, những thi nhân đưa được cái hồn thiêng, sự uyển chuyển vào thơ thì lại dễ bị chỉ trích là "không chỉnh đối" chỉ vì đám thợ thơ áp dụng góc nhìn xé nhỏ câu chữ một cách máy móc.
Thực tế lý thuyết thi pháp học ghi nhận: Ngoài Chỉnh đối (Công đối), thơ Đường Luật còn có một kho tàng vô giá là Khoan đối (Đối không chỉnh) với hàng loạt phép biến hóa linh hoạt tuyệt diệu được các bậc tiền bối như Quách Tấn đúc kết.
3. Chi Tiết Các Phép Đối Độc Đáo Trong Thơ Cổ Điển
A. Cú Trung Đối (Tiểu Đối)
Ngay trong một câu thơ tự thân đã có hai vế nhỏ đối ngẫu với nhau:
B. Phiến Đối (Cách Cú Đối)
Câu 1 đối với câu 3, câu 2 đối với câu 4 (thường dùng trong ngũ ngôn và tứ tuyệt):
C. Lưu Thủy Đối (Đối Nước Chảy)
Ý tưởng trong hai vế trôi chảy liền một mạch như dòng nước chảy từ câu trên tràn xuống câu dưới để làm trọn nghĩa:
Hay đã tàn theo ánh lửa đèn.
D. Giao Cổ Đối (Đối Tréo Cẳng Ngỗng)
Sự đảo trật tự vế đối chéo nhau giữa các thành phần trong câu:
Rừng cây rậm rạp trúc vươn cao ("Chân bước vững" đối chéo xuống "trúc vươn cao"; "rừng cây rậm rạp" đối với "đường chiều khấp khểnh").
E. Tá Tự Đối (Đối Tiếng, Đối Bóng)
Lợi dụng sự đồng âm, đa nghĩa của tiếng Việt để tạo hiệu ứng đối xứng sắc sảo:
Tám giờ chuông điểm phải nằm co.
F. Bất Đối Chi Đối (Đối Ý Không Đối Chữ)
Về mặt từ loại cấu trúc mặt chữ có thể thấy không tương xứng, nhưng về mặt ý nghĩa, tư tưởng và ngữ pháp thì tương ứng chặt chẽ với nhau:
Xưa nay chinh chiến mấy ai về!
Minh Họa Đỉnh Cao: Cặp Bài Xướng Họa Lịch Sử
Nhắc đến tinh hoa xướng họa Việt Nam, không thể không nhắc đến bài xướng Tôn Phu Nhân Quy Thục của Tôn Thọ Tường và bài họa đối châm biếm sắc sảo của cụ Phan Văn Trị:
Cật ngựa thanh gươm vẹn chữ tòng,
Ngàn thu rạng tiết gái Giang Đông.
Lìa Ngô bịn rịn chòm mây bạc,
Về Hán trau tria mảnh má hồng.
Son phấn thà cam dày gió bụi,
Đá vàng chi để thẹn non sông.
Ai về nhắn với Châu Công Cẩn,
Thà mất lòng anh đặng bụng chồng.
Cài trâm xóc áo vẹn câu tòng,
Mặt ngả trời chiều biệt cõi đông.
Ngút toả trời Ngô ùn sắc trắng,
Duyên về đất Thục đượm màu hồng.
Hai vai tơ tóc bền trời đất,
Một gánh cang thường nặng núi sông.
Anh hỡi Tôn Quyền anh có biết,
Trai ngay thờ chúa, gái thờ chồng!
Lời Kết
Khi bước chân vào sân chơi thơ Đường luật, điều cốt lõi là nắm vững nguyên tắc: bên cạnh Chỉnh đối (công đối), kho tàng cổ văn còn vô số dạng Khoan đối (đối không chỉnh) vô cùng uyển chuyển. Người học thơ tinh tế sẽ biết vận dụng linh hoạt tùy theo phong cách, cảm xúc và trường phái riêng của mình để mang lại "hồn vía" đích thực cho từng câu thơ.