Thế nhưng trong thời gian gần đây, trên mạng Internet lưu truyền đầy rẫy các bài viết về "Bệnh và Lỗi Trong Thơ Đường Luật". Đọc qua, có điều rất quen, có cái quen mà lạ, lại có không ít điều mới mẻ so với những gì được học hỏi thuở trước.
Thi Bệnh Là Gì? Nguồn Gốc Sâu Xa
Theo quan niệm của các thi nhân từ xưa, Thi Bệnh là những khuyết điểm về âm thanh và ngữ âm, khi xướng lên sẽ làm bài người đọc cảm thấy chói tai, bài thơ mất đi sự thanh thoát, du dương.
Người đầu tiên đề xướng là Thẩm Ước (441–513) sống vào thời Nam Bắc Triều ở Trung Hoa. Ông đã đúc kết thuyết Tứ Thanh Bát Bệnh áp dụng cho các thể thơ Cổ Thể. Sau đó, các thi nhân đời Sơ Đường đã dựa vào nền tảng này để bổ sung và hoàn thiện Luật Bằng Trắc, Luật Niêm trong Đường luật thi.
Ở Việt Nam, từ những thập niên đầu thế kỷ XX trở về trước, các nhà thơ ít khi câu nệ khái niệm thi bệnh. Mãi đến thập niên 30–40, vấn đề này mới được giới nghiên cứu (tiêu biểu là nhà thơ Quách Tấn) mổ xẻ kỹ lưỡng. Mặc dù ngày nay có người bàn về 8 bệnh, 14 bệnh, thậm chí 34 bệnh, nhưng tựu trung lại, tất cả vẫn xoay quanh việc đào sâu 3 quy tắc cốt lõi: Thanh, Niêm và Vận.
8 Bệnh Kinh Điển Trong Thơ Đường Luật
Ba chữ đầu của 4 câu liên tiếp cùng chung một từ loại (ví dụ: cùng là danh từ hoặc động từ).
Ba chữ cuối (hoặc ba chữ thứ 5) của 4 câu liên tiếp có cùng một từ loại.
Chữ thứ 2 và chữ thứ 7 trong cùng một câu mang thanh (dấu) giống hệt nhau.
Chữ thứ 4 và chữ thứ 7 trong cùng một câu mang thanh (dấu) giống hệt nhau.
Trong một câu có 3 chữ mang phụ âm đầu hoặc nguyên âm đầu trùng nhau (trừ từ láy, từ ghép).
Trong 4 câu liên tiếp có từ 4 chữ trở lên trùng phụ âm hoặc nguyên âm đầu (trừ từ láy, từ ghép).
Chữ thứ 4 và chữ thứ 7 trong cùng một câu trùng vần với nhau.
Chữ thứ 2 và chữ thứ 7 trong cùng một câu trùng vần với nhau.
Khảo Sát Thực Tế: "Qua Đèo Ngang" Mắc Mấy Bệnh?
Nếu đem bài thơ tuyệt tác Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan ra "mổ xẻ" theo bộ 8 bệnh trên, người ta sẽ thấy bài thơ kinh điển này vướng gần như đủ bộ (8/8 bệnh). Tương tự, bài Đêm Tình của Quách Tấn hay thơ của Tú Xương cũng không ngoại lệ. Điều này chứng minh rằng các bậc tiền nhân vĩ đại đặt hồn thơ và ý tưởng lên trên sự câu nệ câu chữ.
12 Lỗi Thơ Thường Gặp Cần Tránh
Bên cạnh 8 bệnh cổ điển, các nhà nghiên cứu sau này tổng hợp thêm 12 lỗi phổ biến (trong đó có 4 lỗi thuộc Chính luật bắt buộc phải giữ: Thất luật, Thất niêm, Thất đối, Trùng vận):
Lời Kết: Trọng Ý Hơn Trọng Từ
Thi luật trải qua ngàn năm dĩ nhiên có những quy phạm bắt buộc phải tuân theo. Tuy nhiên, việc rộ lên phong trào dùng hàng loạt "bệnh và lỗi" tiểu tiết để bắt bẻ thơ của tiền nhân, hay áp dụng làm kim chỉ nam cứng nhắc cho người tập làm thơ, liệu có đang quá khắc nghiệt và làm mất đi sinh khí của thi ca?
Người xưa làm thơ luôn trọng ý hơn trọng từ, đôi khi còn phá lệ để dồn cảm xúc thăng hoa. Nếu quá chú tâm gọt giũa để né tránh từng lỗi nhỏ, chúng ta có nguy cơ tự biến mình thành những "thợ điêu khắc chữ nghĩa" thay vì những người nghệ sĩ thực thụ.
Thi luật là để tôn vinh cái đẹp, chứ không phải chiếc vòng kim cô trói buộc cảm xúc con người. Ai muốn làm thơ theo Chính Luật (kết hợp "Nhất tam ngũ bất luận") như các bậc tiền bối thì cứ tự do sáng tác, miễn sao bài thơ giữ được thần thái và sống mãi trong lòng bạn đọc.
Tài liệu tham khảo: "Việt Nam Văn Học Sử Yếu" (Dương Quảng Hàm), "Thi Pháp Đường Thi" (Quách Tấn).