Trò Chơi Trí Tuệ & Cầu Nối Tâm Giao
Xướng họa thơ Đường Luật không chỉ là sự tiêu khiển tao nhã mà còn là một đấu trường trí tuệ đỉnh cao về ngôn từ, nghệ thuật dùng chữ và đối đáp tư tưởng. Đây là phương tiện giao lưu kết nối tri âm tri kỷ khắp bốn phương, làm cho đời sống tinh thần thêm phần phong phú.
Nói đến xướng họa, trước tiên phải có bài Xướng. Bài xướng gợi mở ý tứ xuất sắc sẽ truyền nguồn cảm hứng dồi dào cho người Họa. Bài họa ngoài việc tuân thủ nghiêm ngặt luật bằng trắc, niêm, đối, vận của thể Đường luật còn phải đáp ứng hai yêu cầu căn bản:
Bắt buộc phải dùng lại đúng các từ gieo vần cuối cùng ở các câu 1, 2, 4, 6, 8 của bài xướng. Phải giữ nguyên vẹn thứ tự từ trên xuống (Họa thuận) hoặc đảo ngược từ dưới lên (Họa nghịch), không được tự ý xáo trộn trật tự vần.
Bài họa phải cùng một chủ đề, bám sát nội dung của bài xướng để đối đáp lại. Người họa có thể biểu lộ sự đồng tình hoặc phản bác (phản đề) nhưng dứt khoát phải nằm trong mạch đề tài bài xướng đã nêu.
* Lưu ý: Nếu một bài thơ chỉ mượn vần mà nội dung đi một ngả khác hoàn toàn thì chỉ gọi là "họa nương vận" hoặc mượn vần, chứ chưa đạt chuẩn một bài họa đích thực.
Cặp Kỳ Phùng Địch Thủ: Tôn Thọ Tường & Phan Văn Trị
Trong lịch sử văn học Việt Nam, cuộc đấu khẩu bằng thơ giữa Tôn Thọ Tường (thanh minh cho việc hợp tác với Pháp) và Phan Văn Trị (giữ tròn khí tiết yêu nước) là đỉnh cao mẫu mực của thơ xướng họa đối kháng chính kiến:
Cật ngựa thanh gươm vẹn chữ tòng, Ngàn thu rạng tiết gái Giang Đông. Lìa Ngô bịn rịn chòm mây bạc, Về Hán trau tria mảnh má hồng. Son phấn thà cam dày gió bụi, Đá vàng chi để thẹn non sông. Ai về nhắn với Châu Công Cẩn, Thà mất lòng anh đặng bụng chồng.
Cài trâm xóc áo vẹn câu tòng, Mặt ngả trời chiều biệt cõi đông. Ngút toả trời Ngô ùn sắc trắng, Duyên về đất Thục đượm màu hồng. Hai vai tơ tóc bền trời đất, Một gánh cang thường nặng núi sông. Anh hỡi Tôn Quyền anh có biết, Trai ngay thờ chúa, gái thờ chồng!
Tiếng Cười Hóm Hỉnh & Sâu Cay Chốn Dân Gian
Không chỉ mang tính chính luận nghiêm cẩn, xướng họa thơ Đường nhiều khi còn đem lại những tiếng cười giải trí sâu cay, trào lộng. Giai thoại "Mất trộm gà" (trích trong Thế Giới Thơ Đường của nhà thơ Tường Linh) là một ví dụ tuyệt chiêu giữa lão chánh tổng hợm hĩnh và gã trộm chữ nghĩa đầy mình:
Đêm qua tao mất trộm con gà, Ai bắt thì mau khá thả ra. Đứa lớn bảo ban cùng đứa bé, Đàn ông khuyên nhủ với đàn bà. Thả ra thì được chồng gần vợ, Không thả e rằng con mất cha. Nuôi nấng bấy lâu tao mới tiếc, Coi chừng tiếng xấu sẽ đồn xa!
Đêm qua tao bắt trộm con gà, Bắt được ngu gì lại thả ra! Đứa lớn vặt lông cùng đứa bé, Đàn ông xẻ thịt với đàn bà. Phao câu béo ngậy chồng nhường vợ, Cổ cánh thơm giòn con kính cha. Nuôi nấng chi đâu tao phải tiếc, Gà gần bắt hết tới gà xa!
Học giả Nguyễn Hiến Lê từng nhận xét: Niêm luật trong thơ Đường không hề bóp nghẹt sáng tạo, mà trái lại tạo cho bài thơ một vẻ đẹp đài các, trang trọng riêng. Những bậc thầy như Bà Huyện Thanh Quan, Tú Xương, Nguyễn Khuyến, Quách Tấn... khi xướng họa vẫn thể hiện ngòi bút phóng khoáng, tự do và thong dong đến tột bực.
Phân Loại: Họa Hạn Vận & Họa Phóng Vận
Trong nghệ thuật xướng họa thơ Đường luật, tựu trung có 2 phương pháp căn bản:
1. Họa Hạn Vận (Quy Định Khắt Khe)
Hạn có nghĩa là hạn chế, định sẵn. Thể này không có bài xướng để dựa vào mà đầu bài đưa ra sẵn chủ đề cùng bộ 5 vần định mệnh, bắt buộc thi nhân phải gieo đúng từng chữ vần theo thứ tự đã định.
• Đầu đề: "Trống treo ai dám đánh thùng / Bậu không ai dám dở mùng chun vô"
• Hạn 5 vần: xô — cô — vô — ô — rô
• Đầu đề: Xuân Khuê
• Hạn 5 vần: chờ — hờ — thưa — tơ — thơ
• Bắt buộc dùng đủ 19 từ số lượng & đo lường: một, hai, ba, bốn, năm, sáu, bảy, tám, chín, mười, trăm, ngàn, vạn, đôi, cặp, nửa, trượng, thước, tấc.
2. Họa Phóng Vận (Phỏng Theo Bài Xướng)
Họa phóng vận là phỏng theo vần của một bài xướng có sẵn. Người họa giữ y nguyên bộ vần của bài xướng, còn ý tứ thì phụ họa thêm cho rộng nghĩa hoặc viết ngược lại hoàn toàn (phản đề).
Chẳng hề đơn giản, cực kì chua, Có móc thì căn phải đúng mùa. Tiết hạn xin đừng banh với ngó, Khô đồng chớ ngõi sục và khua. Cần canh nước ngập tha hồ bới, Ráng đợi cua ngoi thoải mái lùa. Ối bận tay nhàn, thương mẹ hĩm, Đâu đành ghé chợ mất tiền mua.
Vợ bỗng dưng thèm món cáy chua, Ông khều ao đậm nhắm đang mùa. Vày hang khép dở toang hoang ngó, Vén cỏ lưng chừng toác hoác khua. Dại ngắm bành khe chàng mải bới, Khôn lòe háng dạng thiếp năng lùa. Thương nhau để sống cua phần hĩm, Những buổi quen mò đỡ phải mua.
Bốn phân nhánh của Họa Phóng Vận:
Dùng đúng 5 chữ vần của bài xướng và hạ vần theo đúng thứ tự từ trên xuống dưới (câu 1, 2, 4, 6, 8).
Dùng đúng 5 chữ vần của bài xướng nhưng gieo theo trật tự đảo ngược từ dưới lên trên (vần câu 8 làm vần câu 1).
Sử dụng lại đủ 5 chữ vần của bài xướng nhưng hoán đổi vị trí lộn xộn sao cho hợp với ý thơ của người họa.
Chỉ mượn 5 chữ vần của bài xướng để làm một bài thơ mới có nội dung hoàn toàn độc lập, không liên quan đến bài xướng.
Xướng họa thơ Đường luật là một nét văn hóa bác học độc đáo của dân tộc. Nếu liên hệ với văn hóa giới trẻ ngày nay, những màn xướng họa thơ đối kháng, vặn ý bẻ vần giữa các bậc đại thụ thi ca chẳng khác nào những trận "Battle Rap" đỉnh cao của trí tuệ — nơi tài năng ngôn ngữ, sự nhạy bén và tư tưởng nghệ thuật được phô diễn rực rỡ nhất!