Chiến tranh không chỉ là những trang sử hào hùng được ghi lại bằng những con số hay những tấm bản đồ chiến dịch. Sâu thẳm hơn, chiến tranh còn là đời sống tinh thần, là những rung chấn tâm lý hằn sâu trong ký ức của những người trực tiếp cầm súng. Khi tiếng súng lặng yên, người lính trở về với đời thường, hành trang họ mang theo không chỉ là niềm vinh quang mà còn là những nỗi niềm riêng tư, những khoảng trống khó lấp đầy. Bài thơ Giải Phóng Đạn Bay Mù của tác giả Đá Văn Bèo là một tác phẩm mang đậm hơi thở ấy, khắc họa chân thực tâm trạng phức tạp của người lính trong ngày vui đại thắng.
Tác phẩm được viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, một thể thức cổ điển đòi hỏi sự niêm luật chặt chẽ, nhưng lại chuyển tải một nội dung hiện thực đầy sống động và day dứt. Mở đầu bài thơ, tác giả mượn ý tứ ca dao để nói về sự thay đổi của thời cuộc:
Các cụ có câu vợ được nhờ
Mừng cho em nó lắm người tơ
Hai câu đề thoạt nghe như một lời chúc phúc dân dã, một niềm vui bình dị về hạnh phúc lứa đôi hay sự đổi đời. Nhưng đặt trong bối cảnh vĩ mô của lịch sử, đây là phép ẩn dụ cho niềm hân hoan của cả dân tộc khi đất nước trọn niềm vui, khi quê hương thoát khỏi ách kìm kẹp để đón chào vận hội mới. Đó là niềm hạnh phúc lớn lao mà người lính đã đánh đổi bằng cả thanh xuân để gìn giữ.
Tuy nhiên, mạch cảm xúc nhanh chóng chuyển từ niềm vui chung sang những hồi ức riêng tư đầy khắc nghiệt của đời lính ở hai câu thực:
Lò tôn bữa nắng nào chê khó
Hồn lá ngày mưa dạ chẳng lờ
Hình ảnh lò tôn gợi tả cái nóng bức, ngột ngạt đến cùng cực của chiến trường, nơi ranh giới giữa sự sống và cái chết mong manh như ngọn đèn trước gió. Sự đối lập giữa cái nắng cháy da và những ngày mưa dầm dề đã tái hiện lại bức tranh gian khổ mà người lính phải nếm trải. Thế nhưng, cụm từ dạ chẳng lờ như một lời khẳng định đanh thép về ý chí kiên cường, về tinh thần lạc quan cách mạng. Dù hoàn cảnh có khắc nghiệt đến đâu, tâm hồn người chiến sĩ vẫn vững vàng, không hề nao núng hay lãng quên nhiệm vụ.
Cao trào của bài thơ nằm ở hai câu luận, nơi quá khứ và hiện tại, thực và mơ đan xen lẫn nhau:
Nắng cực chiến trường Nam nhớ nhớ
Đạn bay mù gió Bắc mơ mơ
Cấu trúc đối xứng Nam - Bắc, nhớ - mơ đã làm nổi bật sự xáo trộn trong tâm thức người trở về. Nắng cực chiến trường không chỉ là cái nắng vật lý mà còn là ẩn dụ cho những thử thách tột độ. Đạn bay mù gợi lên sự hỗn loạn, khốc liệt của bom đạn. Người lính dù đã rời xa cuộc chiến, nhưng những ký ức ấy vẫn ám ảnh, chập chờn trong giấc mơ và nỗi nhớ. Đó là hội chứng tâm lý thường thấy ở những cựu chiến binh, khi một phần hồn vía của họ dường như vẫn còn lưu lạc nơi chiến hào.
Kết thúc bài thơ là một nốt trầm xao xuyến, mang đầy tính nhân văn và triết lý nhân sinh:
Đá bèo ao cũ người xưa vắng
Giải phóng anh về dạ ngẩn ngơ
Hình ảnh đá bèo ao cũ gợi lên sự thân thuộc của quê hương, của gốc gác, nhưng lại đối lập với sự trống trải của người xưa vắng. Chiến thắng đã trọn vẹn, đất nước đã hòa bình, nhưng cái giá phải trả là sự mất mát không thể bù đắp. Những người đồng đội đã ngã xuống, những người thân yêu có thể không còn, hoặc đơn giản là cảnh cũ người xưa đã thay đổi theo dòng chảy thời gian.
Từ ngẩn ngơ ở câu kết là "nhãn tự" của cả bài thơ. Nó không phải là sự vui sướng tột độ, mà là trạng thái bâng khuâng, hụt hẫng, là sự lạc lõng của người lính khi bước ra khỏi vùng lửa đạn để đối diện với sự bình yên đôi khi đến mức lạ lẫm. Anh về trong vinh quang, nhưng lòng anh lại trĩu nặng những suy tư về quá khứ, về những người đã khuất.
Nhìn chung, Giải Phóng Đạn Bay Mù không chỉ là một bài thơ ca ngợi chiến thắng đơn thuần. Tác phẩm là một lát cắt tâm lý sâu sắc, thể hiện tinh thần nhân đạo cao cả. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, đằng sau hào quang của ngày giải phóng là những hy sinh thầm lặng, là những vết thương lòng cần được thấu hiểu và sẻ chia. Bài thơ là nén tâm hương tưởng nhớ những đồng đội đã khuất, đồng thời là lời tri ân sâu sắc gửi đến những người lính đã cống hiến trọn đời mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Qua đó, thế hệ hôm nay càng thêm trân trọng giá trị của hòa bình và thấu hiểu hơn sức nặng của lịch sử.
